Fariz Rəhimov: “Bank sektorunda dayanıqlılıq üçün risk mədəniyyəti, texnologiya və ssenari düşüncəsi əsas şərtlərə çevrilir”
Xəbər verdiyimiz kimi, Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının (ABA) Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Assosiasiyanın nəzdində fəaliyyət göstərən “Risklərin İdarə Edilməsi üzrə Ekspert Qrupu”nun yeni sədri təsdiqlənib. Bu vəzifəyə Fariz Rəhimov təyin olunub.
BBN.az olaraq, Fariz Rəhimovla bank sektorunda risklərin idarə olunması, texnologiyanın rolu və yeni çağırışlar mövzusunda eksklüziv müsahibəni təqdim edirik.
Sual: Fariz müəllim, sizi yeni təyinatınız münasibətilə təbrik edirik. İlk olaraq, bu vəzifəyə təyin olunmağınız sizin üçün nə ifadə edir?
Cavab: Bu təyinat mənim üçün həm böyük məsuliyyət, həm də əhəmiyyətli bir çağırışdır. Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının Risklərin idarə edilməsi Ekspert Qrupunun rəhbəri kimi əsas məqsədim banklar arasında vahid risk yanaşmasını təşviq etmək, sektorda risk mədəniyyətini təkmilləşdirmək və texniki müzakirələrin koordinasiyasını təmin etməklə ölkə üzrə dayanıqlı maliyyə ekosisteminin qurulmasını dəstəkləməkdir. Risklərin idarə olunması sahəsində qabaqcıl təşəbbüslərə rəhbərlik etmək, həm sektor daxilində, həm də tənzimləyici qurumlarla birgə strateji həllər işləyib hazırlamaq mənim üçün təkcə peşəkar vəzifə deyil, eyni zamanda bir missiyadır. Mərkəzi Bankın “Maliyyə Sektorunun İnkişafı 2024–2026” Yol Xəritəsində göstərildiyi kimi, risk idarəçiliyinin gücləndirilməsi sektoral dayanıqlığın əsas sütunlarından biridir və bu istiqamətdə Risklərin idarə edilməsi Ekspert Qrupu mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Sual: Sizcə, bu ekspert qrupunun ABA çərçivəsində fəaliyyəti bank sektoruna hansı töhfələri verir və bundan sonra hansı istiqamətlərin gücləndirilməsi planlaşdırılır?
Cavab: Risklərin idarə edilməsi Ekspert Qrupu sektor daxilində risklərin idarə olunması sahəsində vahid texniki baxışın formalaşdırılmasında həlledici rol oynayır. Bu, bankların praktiki çətinlikləri açıq müzakirə etdiyi və həll yollarını paylaşdığı bir platformadır. Məsələn, son bir ildə ekspert qrupu konkret nəticələr əldə etmişdir:
· Bilik və təcrübə mübadiləsi: Üzv banklar arasında qabaqcıl təcrübə və metodologiyaların paylaşılması təşviq edilərək sektorun ümumi risk mədəniyyətinin yüksəldilməsinə və daha dayanıqlı yanaşmaların formalaşmasına zəmin yaradılmışdır.
· Ssenari təhlili və strateji dialoqun dərinləşdirilməsi: Potensial makroiqtisadi şoklara qarşı hazırlıq səviyyəsinin artırılması məqsədilə banklar arasında ssenari təhlilləri və stress-testlərin tətbiqi üzrə fəal müzakirələr aparılmış, yanaşmaların uyğunlaşdırılmasına nail olunmuşdur.
· Requlyator ilə konstruktiv əlaqələrin qurulması: Requlyativ çərçivənin təkmilləşdirilməsi prosesində bank sektorunun mövqeyinin nəzərə alınması təmin edilmişdir. Bu dialoq sayəsində yeni qaydaların praktiki reallıqlara daha uyğun olmasına və tətbiqinin asanlaşdırılmasına nail olunmuşdur.
Eyni zamanda, əməliyyat riskləri, daxili nəzarət və itki məlumatlarının toplanması üzrə təcrübə mübadiləsi həyata keçirilmişdir. Açıq dialoq və bilik paylaşımı sayəsində biz sektorda daha qabaqcıl və dayanıqlı risk mədəniyyətinin formalaşmasını təmin edirik.
Sual: Banklarda risklərin idarə olunmasında texnologiyanın – xüsusilə süni intellekt və data analitikası alətlərinin – rolu barədə nə düşünürsünüz?
Cavab: Texnologiya artıq risklərin idarə olunmasında tamamlayıcı deyil, ayrılmaz bir hissəyə çevrilmişdir. Bir çox bank artıq süni intellekt və qabaqcıl data analitikasını tətbiq edir – məsələn, kredit risklərinin qiymətləndirilməsi, müştəri davranışlarının təhlili və fırıldaqçılığın aşkarlanması. Süni intellekt real vaxtda böyük verilənləri təhlil edə bilir və ənənəvi metodlarla müşahidə edilməyəcək nümunələri aşkarlayır. Lakin bu texnologiyalarla yanaşı yeni risklər də ortaya çıxır – məsələn, süni intellekt modellərinin izaholunma qabiliyyəti və etik istifadəsi. Model risklərinin idarə olunması üçün yeni çərçivələr, nəzarət mexanizmləri və məlumat keyfiyyətinin təminatı tələb olunur. Mərkəzi Bankın 2023–2026 -cı illər üçün Kibertəhlükəsizlik Strategiyası və informasiya təhlükəsizliyi üzrə yeni normativləri bu sahədə mühüm addımdır. Risklərin idarə edilməsi Ekspert Qrupunda texnologiya risklərini prioritet sahə kimi müəyyən etmiş, üzv banklar arasında real təcrübələrin paylaşılması üçün platforma formalaşdırır.
Nəticə etibarilə, texnologiyanı uğurla tətbiq edən və onunla bağlı riskləri idarə edə bilən banklar gələcəyin risklərinin öhdəsindən daha yaxşı gələcəkdir.
Sual: Sizin rəhbərliyiniz altında ekspert qrupunun əsas prioritetləri nələr olacaq?
Cavab: Bizim fokuslanacağımız əsas istiqamətlər artıq müəyyən olunmuşdur. Ümumilikdə, həm banklarımızda strateji düşüncə tərzini, həm də texniki dayanıqlılığı artırmağı hədəfləyirik. Əsas prioritetlər bunlardır:
· Ssenari təhlili yanaşmalarının inkişaf etdirilməsi: Banklara müxtəlif makroiqtisadi və ya bazar ssenariləri (məsələn, neft qiymətlərinin kəskin enməsi və ya tənəzzül ssenariləri) əsasında stress-testlər aparmaq və qabaqlayıcı tədbirlər planları hazırlamaq üçün təlimlər və əməkdaşlıq seminarları həyata keçirəcəyik. Bu, bankların risklərə qarşı çevik reaksiya qabiliyyətini yüksəldəcəkdir.
· ESİ risklərinin erkən mərhələdə inteqrasiyası: Banklara ESİ və iqlimlə bağlı riskləri risk idarəetmə çərçivələrinə daxil etməkdə dəstək olacağıq. Beynəlxalq tənzimləyicilər bu sahədə konkret göstərişlər verməyə başlayıblar və biz bu istiqamətlərin yerli təcrübədə necə tətbiq ediləcəyi barədə müzakirələr təşkil edəcəyik. Məsələn, kredit portfellərində iqlim risk ssenarilərinin tətbiqi və ya əməliyyat risklərinə ətraf mühit faktorlarının daxil edilməsi.
· İT və əməliyyat risklərinin monitorinqinin gücləndirilməsi: Əməliyyat sabitliyi bu gün maliyyə sabitliyi qədər vacibdir. Banklar arasında kiber hücumlar, İT pozuntuları, fırıldaqçılıq halları və digər əməliyyat riskləri üzrə təcrübə paylaşımını stimullaşdıracağıq. Məqsəd bir bankın yaşadığı insidentdən bütün sektorun nəticə çıxarması və qabaqlayıcı tədbirlər görməsidir. Bundan əlavə, sektor üzrə ümumi İT risk göstəricilərinin formalaşdırılması və mütəxəssislərin dəvət olunaraq mütəmadi brifinqlərin keçirilməsi də gündəmdədir.
Bu istiqamətlər sayəsində bankların həm strateji baxışını, həm də gündəlik risk idarəetmə praktikasını daha dayanıqlı hala çatdırmağı hədəfləyirik. Bu, həm qabaqcıl düşüncə (ssenari planlaşdırması, ESİ), həm də texniki dayanıqlıq (əməliyyat sabitliyi və aydın risk kommunikasiyası) məsələlərini əhatə edir.
Sual: Beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi və lokallaşdırılması istiqamətində hansı təşəbbüsləri həyata keçirməyi nəzərdə tutursunuz?
Cavab: Əlbəttə. Bizim əsas məqsədlərimizdən biri beynəlxalq standartları tədqiq etmək və onları yerli reallıqlara adaptasiya etməkdir. Hazırda diqqət mərkəzimizdə olan bir neçə təşəbbüs var:
· EBA Təlimatlarının uyğunlaşdırılması: Avropa Banklar İdarəsinin (EBA) informasiya texnologiyaları, təhlükəsizlik və ESİ riskləri üzrə təlimatları yaxından araşdırılır. Bu təlimatlar əsasında yerli sektor üçün uyğunlaşdırılmış tövsiyələr və təlimlər hazırlamağı planlayırıq.
· Niderlandın iqlim risk ssenariləri: Niderland Mərkəzi Bankı iqlim stress-testləri və dayanıqlılıq indikatorları sahəsində qabaqcıl işlər həyata keçirmişdir. Bu ssenariləri Azərbaycanın iqtisadi şəraitinə uyğunlaşdırmaqla, bankların iqlim risklərini ölçmək və modelləşdirmək bacarıqlarını təkmilləşdirməyi hədəfləyirik.
· Bulud texnologiyaları və davamlılıq: Bir sıra ölkələrdə banklar üçün informasiya sistemlərinin itkisiz bərpası, əməliyyat fasilələrinin qarşısını alan planlaşdırılmış tədbirlər və bulud texnologiyalarının təhlükəsiz tətbiqi ilə bağlı tənzimləyici çərçivələr formalaşdırılıb. Biz də bu sahədə beynəlxalq təcrübələri toplamaq, yerli banklarla paylaşmaq və uyğun strategiyalar formalaşdırmaq niyyətindəyik.
Bütün bu təşəbbüslərdə əsas fəlsəfəmiz beynəlxalq təcrübəni kor-koranə köçürmək deyil, onu yerli şərtlərə uyğun və səmərəli formada tətbiq etməkdir. Ekspert Qrupu bu bilik axınının aparıcı kanalı kimi çıxış etməlidir.
Sual: Tənzimləyici qurumlarla (Mərkəzi Bank, Maliyyə Nazirliyi və s.) əməkdaşlıq çərçivəsində hansı sahələrdə sinerji əldə etmək mümkündür?
Cavab: Tənzimləyici qurumlarla sıx əməkdaşlıq sektorda uğurlu nəticələr əldə etmək üçün mühüm fürsətlər təmin edir. Bir neçə əsas istiqaməti vurğulaya bilərəm:
· Birgə stress-test və ssenari təhlili: Mərkəzi Bankla birgə sektor üzrə stress-test ssenarilərinin hazırlanması ön plandadır. Mərkəzi Bank artıq risk əsaslı nəzarət yanaşmasına (yeni ARAS sistemi) keçid edir. Ekspert Qrupu olaraq biz bankların da iştirak etdiyi ortaq makroiqtisadi stress ssenarilərinin formalaşdırılmasında fəal tərəfdaş kimi çıxış edə bilərik. Bu, həm nəticələrin müqayisəliliyini yüksəldər, həm də sektor üzrə risklərə qarşı qabaqlayıcı yanaşmanı stimullaşdırar.
· Maliyyə-fiskal risklərin inteqrasiyası: Maliyyə Nazirliyi ilə sinerji imkanı ondan ibarətdir ki, fiskal stress ssenarilərini bankların risk modellərinə inteqrasiya edə bilərik. Bu əməkdaşlıq həm bankların makro riskləri daha yaxşı anlamasına, həm də Maliyyə Nazirliyinin öz siyasətlərinin sektora təsirini qiymətləndirməsinə yardımçı ola bilər.
· İqlim riski üzrə məlumat infrastrukturu: ESİ risklərinin effektiv idarəsi üçün ətraf mühit və iqlim göstəriciləri üzrə dəqiq və etibarlı məlumatlara ehtiyac var. Dövlət Statistika Komitəsi və digər aidiyyəti qurumlarla birgə çalışaraq iqlim riskləri üzrə ümumi məlumat bazası formalaşdıra bilərik.
· İT risklərinin sektor səviyyəsində qiymətləndirilməsi: Mərkəzi Bankın informasiya təhlükəsizliyi üzrə son tələbləri kontekstində, Ekspert Qrupu bankların kibertəhlükəsizlik hazırlıq səviyyəsini qiymətləndirmək üçün tənzimləyici ilə birgə sorğular, qiymətləndirmələr və simulyasiyalar təşkil edə bilər. Sektor üzrə birgə kibertəhlükəsizlik təlimləri və testləri həyata keçirərək zəif cəhətləri müəyyən edərək aradan qaldırılmasına nail olmaq mümkündür.
Bu cür əməkdaşlıqlar həm bankların tənzimləyicilərlə daha yaxından işləməsinə, həm də yeni qaydalara daha əvvəlcədən adaptasiya olunmasına şərait yaradar. Beləliklə, həm qaydalar bankların real ehtiyaclarını daha yaxşı əks etdirər, həm də bankların yeni çərçivələrə daha hazırlıqlı şəkildə keçid etməsinə töhvə verəcəkdir.
Sual: Gənc bank mütəxəssislərinə risklərin idarə olunması sahəsində hansı bacarıqları inkişaf etdirməyi məsləhət görürsünüz?
Cavab: Risk menecmenti çoxşaxəli sahədir və uğurlu olmaq üçün zəruri kompetensiyalar formalaşdırmaq şərtdir. Aşağıdakı istiqamətləri tövsiyə edərdim:
· Data analitikası və texniki biliklər: Bugünkü data əsaslı mühitdə analitik bacarıqlar əvəzsizdir. Məlumatları emal etmək, onlar əsasında risk modelləri qurmaq və böyük həcmli təhlillər aparmaq üçün müasir texniki alətlərə yiyələnmək çox vacibdir. Həmçinin, mürəkkəb məlumatları anlaşıqlı vizual təqdimatlar formasına salmaq bacarığı sizi bir mütəxəssis kimi bir addım önə çıxaracaq.
· Tənzimləyici çərçivələrə dair biliklər: Beynəlxalq (Basel III, IFRS 9) və yerli (AMB normaları) tənzimləmələrin tələblərinə praktiki baxımdan sadə konteksdə hakim olmaq lazımdır. Məsələn, IFRS 9 kredit risklərinə erkən xəbərdarlıq yanaşmasını təşviq edir, Basel isə kapital və likvidlik standartlarını müəyyənləşdirir. Bu qaydalar risk idarəetməsinin əsasını təşkil edir.
· Risk modelləri və biznes təsiri: Kredit skorinq modelləri, bazar riski üçün VaR və likvidlik qəpi modelləri kimi alətlərin necə işlədiyini və onların nəticələrinin qərarlara necə təsir etdiyini anlamaq vacibdir. Bu bacarıq sizi sadəcə texniki deyil, həm də strateji risk menecerinə çevirəcək.
· Ünsiyyət və təqdimat bacarıqları: Risk menecerləri kompleks məlumatları aydın və inandırıcı formada təqdim etmə bacarığına sahib olmalıdır.
· Davamlı öyrənmə və uyğunlaşma: Sahə daim dəyişir – yeni tənzimləmələr, yeni risklər (fintech, iqlim riski və s.) yaranır. Bu dəyişikliklərə uyğunlaşmaq, sertifikatlar əldə etmək, təlimlərə qatılmaq və gündəmi izləmək müvəffəqiyyətin təməl şərtlərindəndir.
Bu bacarıqları inkişaf etdirən gənc mütəxəssislər bu sahədə uğur qazanacaq və bank sisteminə dəyərli töhfə verəcəklər.
Sual: Öz şəxsi karyera yolunuzdan çıxış edərək, bu sahədə uğurlu olmaq üçün hansı prinsiplər sizin üçün həlledici olmuşdur?
Cavab: Bu sahədə səmərəli fəaliyyət üçün bir neçə əsas prinsip xüsusilə əhəmiyyətlidir:
· Daimi öyrənmə: Risklərin idarə olunması daim inkişaf edən bir sahədir. Tənzimləmə, metodologiya və texnologiyalar sürətlə dəyişdiyi üçün, mövcud bilikləri daim yeniləmək və yeni yanaşmalara açıq olmaq müvəffəqiyyətin əsas şərtlərindən biridir. Bu yanaşma, dəyişkən mühitə çevik şəkildə uyğunlaşma imkanı təmin edir.
· Texniki dəqiqliklə strateji düşüncə arasında balans: Effektiv risk idarəetməsi yalnız rəqəmlərlə işləməkdən ibarət deyil – bu məlumatların qərarvermə prosesinə necə təsir göstərdiyini də anlamaq vacibdir. Hesabatların yalnız texniki cəhətdən deyil, həm də strateji kontekstdə təqdim olunması rəhbərlik səviyyəsində risk məlumatlılığının formalaşmasına töhfə verir.
· Komanda işi və əməkdaşlıq: Risklərin düzgün idarə olunması üçün müxtəlif strukturlar – kredit, informasiya texnologiyaları, komplayns, audit və biznes bölmələri arasında qarşılıqlı əməkdaşlıq həlledici əhəmiyyət daşıyır. Aydın ünsiyyət, qarşılıqlı etimad və birgə məsuliyyət prinsipi uğurlu risk mədəniyyətinin təməlini formalaşdırır.
· Etika və prinsipiallıq: Risk menecmenti bəzən çətin qərarların verilməsini tələb edir. Qısamüddətli faydalar əldə etmək üçün uzunmüddətli sabitlikdən imtina edilməməsi prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Doğru qərarın verilməsi hər zaman asan olmur, lakin bu, təşkilatın etibarlılığını və dayanıqlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir.
Qısacası, davamlı inkişaf, balanslı baxış, kollektiv yanaşma və etik davranış – bütün bunlar mənim üçün həm peşəkar inkişafın, həm də təşkilatlarda effektiv risk idarəetməsinin təməlini təşkil etmişdir.